| |
HARF |
SES |
AÇIKLAMALAR |
ÖRNEKLER |
| 1. |
А*a |
A |
Aбаза
(Abaza) -
Abaza
apи (ari) -
Bu
aхща (ax’şa) - kız
kardeş |
aрыба
(arıba) -
horoz
aмла
(amla) -
açlık
aща
(a’şa) - erkek
kardeş |
| 2. |
Б*б |
B |
баpа (bara) -
sen(bayan)
бага (baga) -
tilki
бабыщ
(babı’ş) - ördek |
бора (boura -
ahır
быжьба
(bıijba) - yedi
бнa
(bna) - orman |
| 3. |
В*в |
V |
Yabancı kelimelerin başına gelir. Sözcük
başında v, ortada w (keskin v) yada
u gibi okunur. |
вагон (vagon) -
vagon
вaгвы (vaguı) -
kambur
вишна (vişna) -
vişne |
| 4. |
Г*г |
G |
гара (gara) -
beşik
ганы (ganı) -
en
газ (gaz) - gaz |
гылра (gılra) -
kalkmak
газет (gazet) -
gazete
гapтa (garta) - götürecek
yer |
| 5. |
ГI*гI |
Ğ |
Boğaz ortasından çıkan kalın, sert bir ğ
sesini andırır. (Arapça’daki
ع-ğayn
sesidir.) |
гІапны (ğapnı) -
ilkbahar
гІайыра (ğayıra) -
bitki
гІаншара(ğanşara) -
olay |
| 6. |
Гь*гь |
Ge, eG/Gi, iG |
Kendinden sonra sesli gelirse hafif bir
ge veya gi, son harf ise eg
veya ig şeklinde ses verir. |
гьата (geata) -
kılıç
гьадащ (geada’ş) -
kümes
гьей (giey) -
balina |
| 7. |
Гв*гв |
Gu, uG |
Kendinden sonra sesli geliyorsa gu,
ses bitiyorsa ug şeklinde bir ses
verir. |
гвы (guı) -
kalp
гвры (gurı) -
iğne
гвадз (guadz) -
buğday |
| 8. |
Гъ*гъ |
Ġ |
Boğazın ağza açıldığı yerden çıkan
hırıltılı bir ğ’ye benzer. (Arapça’daki
غ- ġayın
harfi) |
гъны (ġnı) -
kış
гъба (ġba) - gemi,
vapur
гъыбза (ġıbza) -
ağıt |
| 9. |
Гъь*гъь |
Ġe, eĠ /Ġi, iĠ |
ġ sesi hafifletilip
inceltilerek okunur. Bkz.гъ |
багъьа (baġea) - sert,
sıkı
квтІагъь (ku’daeġ) -
yumurta
тыгъь (tıiġ) - koç |
| 10. |
ГIв*гIв |
Ğu, uĞ |
Bkz. гI |
гІвбa (ğuba) -
iki
гІвза (ğuza) -
arkadaş
гІваша (ğuaşa) -
salı |
| 11. |
Гъв*гъв |
Ġu, uĠ |
ġu sesi
verir. Bkz.гъ |
гъвы (ġuı) - kereste,
kalas
гъвpa (ġura) -
gem
гъвтшыт (ġutşıt) -
tahtaparçası |
| 12. |
Д*д |
D |
ду (du) -
büyük
дада
(dada) - baba /
dede
датша (datşa) - başka,
diğer |
дагв (daug) -
sağır
даpа (dara) -
onlar
дыppа (dırra) -
bilgi |
| 13. |
Дж*дж |
C |
джыш (cış) - sarımsak
|
джыр (cır) - çelik |
| 14. |
Дз*дз |
Dz |
d ile z karışımı,
z’ye yakın peltek bir sestir. |
дзы (dzı) -
su
дзaxpa (dzaxra) -
dikiş
дзсы (dzsı) -
oğlak |
| 15. |
Джь*джь |
‘C |
c sesine yakın yumuşak bir
sestir. |
джьымca (‘cımsa) - kaş
джьaxIвa (‘ca’hua) -
çekiç
джьмa (‘cma) - keçi |
| 16. |
Джв*джв |
Dj |
Kalın ve boğuk bir c
sesidir. |
джвapa (djara) -
kusmak
джвджвapa (djdjara) -
yıkamak
джвджвы (djdjı) -
tükürük |
| 17. |
E*е |
E |
Yalnızca yabancı kökenli sözcüklerde kelime
başına gelebilen bir harftir. |
дуней (duney) -
dünya
Eвропе
(Evrope) -
Avrupa
псейспа (pseyspa) -
yavaş |
| 18. |
Ж*ж |
J |
жакІьа (jakgea) -
sakal
жакІьадa (jakgeada) -
köse
жакІьадз (jakgeadz) -
olta |
жыга (jıga) -
kazma
жыpта (jırta) -
kuyu
жираф (jiraf) -
zürafa |
| 19. |
Жь*жь |
Je, eJ / Ji, iJ |
Yumuşak okunuşlu bir j
sesidir. |
жьора (jeora) -
şemsiye
жьи (ji’y) -
demirci
жьы (jiı) - et |
| 20. |
Жв*жв |
‘J |
Dudaklar yuvarlanıp çıkarılan sert bir j
sesidir. |
жвы (‘jı) -
inek
жвцІы (‘jtzı) -
kırlangıç
жвaба (‘jaba) -
on |
| 21. |
З*з |
Z |
згІва (zğua) -
hastalık
згІвадаpa
(zğuadara) -
sağlık
зaзa
(zaza) - tembel |
закІы (zakgı) -bir
зны
(znı) -bir defa
зары
(zarı) - kızılcık |
| 22. |
И*и |
İ, İy |
Kelime ortasında ve sonunda iy’e
yakın bir i sesiyle, başta ise i
okunur. |
бзи (bzi) - iyi,
hoş
хрина (xrina)
-salıncak
тира (tiyra) -
satış |
| 23. |
Й*й |
Y |
йаpа (yara) - o
(erkek)
йачІва (ya’dja) -
yıldız
йамына (yamına) -
veba |
Йауа? (Yawa?) -
Neden?
йацы (yatsı) -
dün
йахъа (ya’ka) - dün
gece |
| 24. |
К*к |
K |
кды(kdı) -
kütük
кыт(kıt) -
köy
клыб(klıb) - törpü |
качкІы (kaçkgı) -
şımarık
кыб (kıb) - çalılık |
| 25. |
КI*кI |
Kg |
Kesik, keskin bir k sesidir. Dilin
arka kısmı üst damağa değdirilerek
çıkarılır. |
кІасы (kgası) -
eşarp
кІынхІаpа (kgın’hara) -
delik
кІаpтIоф (kgar’dof) -
patates |
| 26. |
Кв*кв |
Ku, uK |
Dudaklar yuvarlanıp çıkarılan bir
ku sesidir. |
квa (kua) -
yağmur
квтІу (ku’du) -
tavuk
квтІaгъь (ku’daeġ) -
yumurta |
| 27. |
Кь*кь |
Ke, Ki/eK, iK |
İnce bir k sesidir. |
кьым (kiım) -
topaç
макьа (makea) - bileği
taşı
чакьга (çaekga) - tartı,
kantar |
| 28. |
Къ*къ |
Kh |
Dilin üst kısmı ile onun karşısındaki üst
damaktan çıkan kaba bir k sesidir.
(Arapça’daki ق -khaf
harfi) |
къаз (khaz) -
kaz
къама (khama) -
kama
къапщы (khap’şı) -
kırmızı
къaб (khab) - kabak |
| 29. |
КIь*кIь |
Kge, Kgi |
Daha yumuşak bir kg sesidir.
Bkz.кІ |
кІьанджьы (kgean’cı) -
kukla
кІьаya (kgeava) -
çekirge
кІьыда (kgiıda) - ayrı,
farklı |
| 30. |
КIв*кIв |
Kgu |
Dudaklar yuvarlanıp çıkarılan bir kgu
sesidir. Bkz.кI |
кІвдыр (kgudır) -
eyer
кІвap (kguar) - vadi,
dere
кІвaжвa (kgua’ja) -
prenses |
| 31. |
Къь*къь |
Khe, Khi |
Yumuşak ve ince bir kh
sesidir. Bkz.къ |
къьаба (kheaba) - pulluk
kaması
такъьара (takheara) -
hapsetmek |
| 32. |
Къв*къв |
Khu |
Dudaklar yuvarlanıp çıkarılır.
Bkz.къ |
къвыд (khuıd) -
fasulye
къвaбыз (khuabız) -
akardeon
къвым (khuım) -
çöl |
| 33. |
Л*л |
L |
ла (la) - köpek /
göz
лаба (laba) -
sopa
лaктa (lakta) -
surat |
лагa (laga) -
deli
лаcа (lasa) -
yün
лaдзы (ladzı) -
gözyaşı |
| 34. |
Ль*ль |
Le, eL / Li, iL |
Yumuşak ve ince bir l(le)
sesidir. |
льагьан (leagean) -
leğen
льальа
(lealea) - gevşek |
| 35. |
M*м |
M |
мзы (mzı) -
ay
мза (mza) -
lamba
мара (mara) - güneş |
мтшаша (mtşatşa) - pazar
мчыбжьы (mçıbjiı) -
hafta
мшы (mşı) - gün |
| 36. |
Н*н |
N |
напІы (na’bı) -
el
наша (naşa) -
salatalık
напІтара
(na’btara) - eldiven |
наль (nael) -
nal
нaпІхы (na’bxı) -
tırnak
нашылырта (naşılırta) -
giriş |
| 37. |
О*о |
O |
Ara harfidir, kelime başında yer almaz.
Yabancı kökenli sözcüklerin başında
bulunabilir. |
oрган (organ) -
organ
област (oblast) - idari
bölge
топ (top) - top |
| 38. |
П*п |
P |
пcapт (psart) -
makas
пaca (pasa) -
erken
пщаша (p’şaşa) - perşembe |
пшдза (pşdza) -
güzel
пещ (pe’ş) -
oda
пщырхІа(p’şır’ha) -
kova |
| 39. |
ПI*пI |
‘B |
Sert, p’ye yakın keskin bir b
sesidir. |
пІатІy (‘ba’du) -
saygı
пІатІaypa (‘ba’davra) -
hareket
пIacтa (‘basta) -
basta |
| 40. |
Р*р |
R |
paчва (raçşa) -
kömür
pайша (rayşa) -
düzgün
pаxвы (raxuı) - sığır
/ mal |
pымдза (rımdza) -
sandalye
paca (rasa) - ceviz,
fındık
pызна (rızna) -
gümüş |
| 41. |
С*с |
S |
capa (sara) -
ben
cыc (sıs) -
kuzu
cы (sı) - kar |
caбa (saba) -
toz
capa (sara) -
ben
сахІат (sa’hat) - saat |
| 42. |
Т*т |
T |
тажв (ta’j) - yaşlı
kadın
тxIaмaда (t’hamada) -
thamada
тaгвжва (taugja) -
hanım, zevce |
тдзы (tdzı) - ev
таца
(tatsa) - gelin
тыбгІа
(tıbğa) - derin |
| 43. |
ТI*тI |
‘D |
Üst ön dişlerin dibinden çıkan, t
ile d arası bir sestir |
тIы (‘dı) -
baykuş
тIaмa (‘dama) -
kayısı
тIaтIa
(‘da‘da) - yumuşak |
| 44. |
Тш*тш |
Tş |
t ile ş karışımı,
kalın ç’ye benzer bir sestir. |
тшы (tşı) - at
тшада
(tşada) - eşek
тшага
(tşaga) - çapa |
| 45. |
У*у |
V,U,W |
Genellikle kelime başında w (keskin
v), diğer yerlerde ise u veya v gibi
okunur. |
уapa(wara) - sen
(erkek)
уандыр (wandır) -
araba
уaca (wasa) - koyun |
| 46. |
Ф*ф |
F |
фачыгІв (façıuğ) -
şeker
фачІвы (fa’djı) -
yiyecek
фачыгІвтapa (façıuğtara)
- şekerlik |
фыp (fır) -
kahraman
фгІвы (fğuı) -
koku
фатагьан (fatagean) -
gazyağı |
| 47. |
Х*х |
X |
Boğazın ağza açıldığı yerden çıkan
hırıltılı bir h sesidir. (Arapça’daki
ﺥ -xı
harfi) |
xaн (xan) -
testere
xпа (xpa) -
üç
хaша (xaşa) -
Çarşamba |
| 48. |
ХI*хI |
‘H |
Boğaz ortasından çıkan kalın bir h
sesidir. (Arapça’daki ح -
ha harfi) |
хІa (‘ha) -
armut
хІaра (‘hara) -
biz
xIaгІa (‘hağa) - yüksek,
yüce |
| 49. |
Хь*хь |
Xe, eX/ Xi, iX |
İnce bir x sesini
andırır. |
хьанта (xeanta) -
ağı
rхьапщ (xeap’ş) -
altın
хьтa (xita) -
soğuk |
| 50. |
Хв*хв |
Xu, uX |
Boğazın ağza açıldığı yerden çıkan
bir xu sesidir. |
хваша (xuaşa) -
Cuma
хвы (xuı) -
değer
хвба (xuba) - beş |
| 51. |
Хв*хв |
Hu, uH |
Ancak kelime sonunda yer alabilen bir
sestir. |
нартыхв (nartıuh) -
mısır
чІыхв (dcıuh) -
mavi
хвáтa (huáta) - namazlık
şal |
| 52. |
Хъ*хъ |
‘K |
k ile x arası,
k’ye yakın kalın bir sestir. |
хъа (‘ka) -
kafa
хъылпа (‘kılpa) -
başlık
хъазы (‘kazı) -
yalnız |
| 53. |
ХIв*хIв |
‘Hu/ u’H |
Boğaz ortasından çıkan kalın bir ‘hu
sesidir. Bkz.xI |
хІвынап (‘huınap) -
fare
хІвacпа (‘huaspa) -
bıçak
хІвaca (‘huasa) -
erik |
| 54. |
Хъв*хъв |
‘Ku/ u’K |
Bkz.хъ |
хъва (‘kua) -
kül
хъварп (‘kuarp) -
mantar
хъвынчІвы (‘kuın’djı) -
dirgen |
| 55. |
Ц*ц |
Ts |
Dil ucunun ön dişlere dokunarak çıkardığı,
t ile s karışımı s’ye yakın
bir sestir. |
цxa (tsxa) -
bal
цгвы (tsguı) -
kedi
цба (tsba) - altı |
| 56. |
ЦI*цI |
Tz |
ц harfinin daha keskinidir.
Dil üst damağa dokundurularak çıkarılır. |
цІapa (tzara) -
keskin
цІла (tzla) -
ağaç
цІaпха (tzapxa) -
kilit |
| 57. |
Ч*ч |
Ç |
чпара (çpara) -
yapmak
чмазгІвы (çmazğuı) -
hasta
чaтa (çata) - kaymak |
чай (çay) - çay
чыр
(çır) - yavru
чкIвын
(çkguın) - küçük / çocuk |
| 58. |
ЧI*чI |
Dc |
d-c arası, c’ye yakın,
bir sestir. |
чІахъва (dca’kua) -
ekmek
чІыхв (dcıuh) -
mavi
чІaт (dcat) - çay
tabağı |
| 59. |
Чв*чв |
Çş |
ş’ye yakın, kalın bir
ç sesidir. Dudaklar yuvarlanarak
çıkarılır. |
чвымла (çşımla) -
merdiven
чварта (çşarta) -
yatak
чвара (çşara) -
uyku |
| 60. |
ЧIв*чIв |
‘Dj |
Sert, vurgulu, boğaz girişinden gelen,
c’ye yakın kalın bir sestir. |
чIвa (‘dja) -
elma
чIвыла (‘djıla) - yer,
zemin
чIвapa (‘djara) -
oturmak |
| 61. |
Ш*ш |
Ş |
Dudaktan söylenen bir ş
sesidir. |
шыла (şıla) -
un
шырдза (şırdza) -
darı
шыхІв (şıu’h) -
saman |
| 62. |
ШI*шI |
Cş |
чIв’ye benzer, ama ş’ye daha
yakın bir c sesidir. |
шІа (cşa) - ağız
шІуб
(cşub) - köstebek
мшІы
(mcşı) - odun |
| 63. |
Шв*шв |
Şu, uŞ |
Dudaklar yuvarlanarak söylenen kalın bir
ş sesidir. |
швара (şuara) -
siz
швхы (şuxı) -
havuç
тшва (tşua) - dar |
| 64. |
Щ*щ |
‘Ş |
ş'yi andıran bir dudak
sesidir. |
ща (‘şa) - kan
щта
(‘şta) - iz, ayakizi / evet
щха
(‘şxa) - arı |
| 65. |
Ъ*ъ |
‘ |
Sesi kesintiye uğratan bir
işarettir. |
мъа (m’a) -
kemer
араъа (ara’a) -
bura(sı)
aуaъa (awa’a) -
ora(sı) |
| 66. |
Ы*ы |
I |
Kelime başında bulunmaz. |
кыт (kıt) -
köy
ры(rı) -
ordu
cы(sı) - kar |
| 67. |
Тл*тл |
Tl (he) |
Pratikte, he olarak
söylenir. |
тлапад (heapad) -
çorap
тлапIа (hea’ba) -
pahalı
тлагвpa
(heugra) - düzlük |
| 68. |
Э*э |
Ea |
Rusça kökenli sözcüklerde bulunur. |
Эльбрус (Ealibrus) - Elbruz
|
| 69. |
Ю*ю |
Yu |
Rusça kökenli sözcüklerde bulunur. |
Юрий (Yuriy) <özel
isim> |
| 70. |
Я*я |
Ya |
Rusça kökenli sözcüklerde bulunur. |
Таня
(Tanya) <özel
isim> |
